تنش اسرائیل و ترکیه بر سر سوریه به مرحله حساس رسید؛ حمله به پایگاه ابوالظهور
حمله جنگنده‌های اسرائیلی به پایگاه ابوالظهور در شمال‌غرب سوریه، در فاصله حدود ۷۰ کیلومتری مرز ترکیه، نشان داد رقابت دو کشور ممکن است از سطح اختلافات سیاسی به آستانه رویارویی نظامی نزدیک شود.
فاتح کوجائی‌بیلِس، کارشناس ارشد مسائل خاورمیانه در موسسه کوئینسی
به گزارش فرارو به نقل از نشریه ریسپانسیبل استیت کرفت، بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل در سخنرانی اخیر خود در سازمان ملل، رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه را «دیکتاتور» خواند و گفت آنکارا درصدد تسلط بر سوریه است. این اظهارات در شرایطی مطرح شد که روابط اسرائیل و ترکیه بر سر نقش دو کشور در سوریه بیش از گذشته متشنج شده است.
در ماه اوت، جنگنده‌های اسرائیلی پایگاه هوایی ابوالظهور را هدف قرار دادند. این حمله بدون اطلاع قبلی آنکارا انجام شد و در باند فرودگاه حفره‌هایی ایجاد کرد. پیش از آن نیز اسرائیل در مناطق تی۴ و پالمیرا در استان حمص سوریه حملاتی انجام داده بود. اهمیت حادثه اخیر برای ترکیه در این بود که جنگنده‌های اسرائیلی هنگام نزدیک شدن به مرز این کشور توسط رادارهای ترکیه رصد شدند. در نتیجه، ماه‌ها تنش سیاسی و دیپلماتیک میان دو طرف یک گام دیگر به احتمال برخورد مستقیم نظامی نزدیک شد.
آیا تهدیدی فوری وجود داشت؟
دولت نتانیاهو حمله به ابوالظهور را اقدامی پیشگیرانه معرفی کرده و مدعی شده بود اطلاعاتی در اختیار دارد که نشان می‌دهد این پایگاه قرار است به یک مرکز نظامی ترکیه تبدیل شود. آنکارا و دمشق این ادعا را رد کردند. تام باراک، فرستاده آمریکا در سوریه نیز که پیش از حمله با وزیر خارجه سوریه در استانبول دیدار کرده بود، اعلام کرد اطلاعات آمریکا چیزی را که ادعای اسرائیل را تأیید کند نشان نمی‌دهد.
حتی اگر فرض شود اطلاعات اسرائیل درباره احتمال استقرار ترکیه در این پایگاه درست بوده است، پرسش مهم‌تر این است که آیا چنین اقدامی می‌توانست «تهدید فوری» تلقی شود یا خیر. ژنرال بازنشسته مهمت ایرِز، رئیس سابق عملیات نیروی هوایی ترکیه معتقد است بازدید یا ارزیابی یک پایگاه الزاماً به معنای تصمیم برای استقرار دائمی نیرو نیست. به گفته او، تبدیل یک بررسی اولیه به یک پایگاه عملیاتی در سوریه جنگ‌زده می‌تواند ماه‌ها زمان ببرد.
نصب فیزیکی رادار ممکن است ظرف چند روز انجام شود، اما تأمین برق، برقراری ارتباطات، تنظیم سامانه، اتصال آن به شبکه فرماندهی و کنترل و استقرار پایدار نیروها فرآیندی بسیار طولانی‌تر است. بنابراین ایجاد یک شبکه راداری و پدافندی دائمی که بتواند آزادی عمل اسرائیل در آسمان سوریه را محدود کند، احتمالاً به ماه‌ها و حتی بیش از یک سال زمان نیاز دارد.
از این منظر، مسئله اصلی اسرائیل شاید نه یک تهدید نظامی فوری، بلکه از دست رفتن یک «پنجره سیاسی» بوده باشد. پس از استقرار نیروهای ترکیه در یک پایگاه، هرگونه حمله اسرائیل به آن محل می‌توانست به کشته شدن نیروهای یک عضو ناتو منجر شود و پیامدهای بسیار جدی‌تری داشته باشد.
تغییر آستانه بحران
اهمیت حمله ابوالظهور فقط در هدف قرار دادن یک باند فرودگاه نیست. به گفته ایرِز، اسرائیل با چنین اقدامی ممکن است آستانه بحران را از «رفتار واقعی» به «نیت احتمالی» منتقل کرده باشد. در الگوی سنتی بازدارندگی، اقدام نظامی معمولاً در واکنش به رفتار قابل مشاهده طرف مقابل انجام می‌شود. اما اگر یک کشور صرفاً بر اساس ارزیابی از نیت آینده طرف مقابل دست به حمله بزند، تعیین معیار مشترک برای قواعد درگیری دشوارتر می‌شود.
از سوی دیگر، باند فرودگاه از جمله بخش‌هایی است که نسبتاً سریع قابل تعمیر است. بنابراین انتخاب این هدف می‌تواند این برداشت را تقویت کند که هدف اصلی، نابودی یک توانایی نظامی مستقرشده نبوده، بلکه ارسال پیام و ایجاد یک خط قرمز برای ترکیه بوده است. رادار نیز در این میان اهمیت خاصی دارد؛ زیرا حتی بدون شلیک یک گلوله، پروازهای اسرائیلی را از رویدادهای ثبت‌نشده به تحرکاتی قابل ثبت تبدیل می‌کند؛ یعنی مسیر، ارتفاع و زمان پروازها قابل شناسایی خواهد بود.
ترکیه فعلاً خویشتنداری کرده است
ترکیه در گذشته سابقه واکنش نظامی به نقض حریم هوایی خود در مرز سوریه را داشته است. پس از بحران سال ۲۰۱۲ و سرنگونی یک هواپیمای شناسایی ترکیه، قواعد درگیری آنکارا سخت‌گیرانه‌تر شد و جنگنده‌های ترکیه در سال‌های ۲۰۱۳ و ۲۰۱۴ دو هواپیمای سوری را سرنگون کردند. اما در حادثه ابوالظهور، ترکیه تصمیم گرفت وارد درگیری نشود. بر اساس ارزیابی ایرِز، نیروهای ترکیه پروازهای اسرائیلی را رصد و اقدامات احتیاطی لازم را انجام دادند، اما از مداخله خودداری کردند.
بخشی از این خویشتنداری به ملاحظات سیاسی بازمی‌گردد. در ترکیه، تنش‌های کنونی بیشتر به سیاست‌های دولت نتانیاهو نسبت داده می‌شود تا یک شکاف دائمی میان دو کشور. هم‌زمان، نزدیک شدن انتخابات اسرائیل و استفاده حزب لیکود از تصویر اردوغان در تبلیغات انتخاباتی، حساسیت آنکارا را افزایش داده است. واکنش نظامی ترکیه می‌تواند به نتانیاهو فرصت دهد تا از یک بحران امنیتی برای اهداف سیاسی داخلی استفاده کند.
رقابت فراتر از یک پایگاه
با این حال، مشکل اسرائیل فقط یک پایگاه هوایی نیست. نقش ترکیه در سوریه به‌سرعت در حال گسترش است و همکاری آنکارا و دولت جدید دمشق حوزه‌های مختلفی را دربرمی‌گیرد. بر اساس این گزارش، نیروهای سوری در مراکز نظامی ترکیه آموزش می‌بینند، دانشجویان نظامی سوری در دانشکده‌های نظامی ترکیه تحصیل می‌کنند و نیروهای سوری برای نخستین‌بار در رزمایش بزرگ «افس» ترکیه شرکت کرده‌اند. ترکیه همچنین خودروهای زرهی در اختیار سوریه قرار داده، به آموزش پلیس سوری کمک می‌کند و دستگاه اطلاعاتی دو کشور همکاری نزدیکی دارند.
حتی ۱۲ روز پس از حمله ابوالظهور، نیروهای ترکیه و سوریه دومین پل شناور مشترک خود را بر رود فرات در دیرالزور تکمیل کردند؛ اقدامی که نشان می‌دهد حملات هوایی اسرائیل نتوانسته روند همکاری آنکارا و دمشق را متوقف کند.
آمریکا؛ حلقه مفقوده مدیریت بحران
رقابت اسرائیل و ترکیه در سوریه احتمالاً در کوتاه‌مدت پایان نخواهد یافت، اما جلوگیری از تبدیل آن به درگیری نظامی مستقیم همچنان امکان‌پذیر است. واشنگتن که از دولت جدید دمشق حمایت کرده و هم‌زمان با هر دو کشور رابطه راهبردی دارد، در موقعیتی قرار گرفته که می‌تواند نقش واسطه میان دو طرف را ایفا کند.
آمریکا پیش‌تر از ایجاد سازوکاری سه‌جانبه برای جلوگیری از برخورد میان نیروهای اسرائیلی و ترکیه‌ای خبر داده است. مسئله اکنون ایجاد یک کانال سیاسی مستقیم و قابل اتکاست که در آن قواعد مشخصی برای اطلاع‌رسانی درباره عملیات نظامی وجود داشته باشد. در غیر این صورت، ادامه حملات پیشگیرانه اسرائیل و گسترش حضور ترکیه در سوریه می‌تواند وضعیتی ایجاد کند که در آن یک تصمیم نظامی با هدف جلوگیری از یک بحران احتمالی، خود به عامل ایجاد بحران تبدیل شود؛ به‌ویژه اگر عملیات‌ها به منطقه‌ای نزدیک شوند که حضور نیروهای ترکیه، احتمال برخورد مستقیم دو عضو مهم ناتو را افزایش دهد.