مردان به جای تکیه بر امتیازهای ناعادلانه، در کنار زنان برای رفع تبعیضهای حقوقی و ساختاری بایستند
روز مرد زمانی معنای حقیقی خود را مییابد که مردان این سرزمین، به جای تکیه بر امتیازهای ناعادلانه، در کنار زنان برای رفع تبعیضهای حقوقی و ساختاری بایستند و درک کنند که آزادی، کرامت و حق انتخاب زنان، نه تهدیدی برای جایگاه مردان، بلکه شرط لازم برای ساختن جامعهای انسانی، آزاد و سرافراز برای همگان است.
«معنای مردانگی» عنوان یادداشت روزنامه اعتماد به قلم مهرداد پشنگپور است که در آن آمده: مردانگی نه در تسلط و انحصار قدرت، بلکه در درک موقعیتهای دشوار و ایستادن در کنار کسانی معنا مییابد که بار تبعیضهای ساختاری را تحمل میکنند. نگاهی به نقش تاریخی زنان ایرانی در سختترین بزنگاهها نشان میدهد که سپردن دشوارترین کارهای سرزمین به بانوان آن، نه یک لطف، بلکه یک ضرورت عقلانی و حقوقی است. فرارسیدن روز مرد، بیش از آنکه فرصتی برای بازتولید کلیشههای ستایشآمیز از قدرت و صلابت مردانه باشد، بزنگاهی برای بازاندیشی در نسبت میان «مردانگی» و «عدالت» است. در سنت اخلاقی و اجتماعی ما، مردانگی نه با تسلط و انحصارطلبی، بلکه با فهم عمیق موقعیتهای دشوار، مسوولیتپذیری در برابر رنج دیگران و ایستادن در کنار کسانی تعریف میشود که بار سنگین تبعیضهای ساختاری را به دوش میکشند. از این منظر، شایستهترین ادای احترام در روز مرد، شکستن انحصارهای سنتی و بازشناسی نقش تاریخی، حقوقی و اجتماعی زنانی است که در سختترین بزنگاههای تاریخ معاصر ایران، بار سنگینترین و به اصطلاح «مردانهترین» مسوولیتها را بر دوش کشیدهاند، بیآنکه از حقوق برابر برخوردار باشند. در ادبیات پدرسالارانه، عرصه عمومی، مدیریت بحرانهای کلان و حتی دفاع از کیان سرزمین، همواره حوزههایی «مردانه» تعریف شدهاند. این تقسیمبندی، که ریشه در ساختارهای سنتی و قرائتهای تنگنظرانه از نقشهای جنسیتی دارد، سالهاست به بهانه «حفظ حرمت و صیانت از زن» عملا به ابزاری برای محرومسازی زنان از حقوق بنیادین، فرصتهای برابر اجتماعی و جایگاههای تصمیمسازی تبدیل شده است. در این نگاه، حمایت از زن نه به معنای به رسمیت شناختن عاملیت و استقلال او، بلکه به معنای محدود کردن دایره کنشگری اوست؛ گویا حرمت زن در گروی دور نگه داشتن او از میدانهای اصلی سیاست، اقتصاد و مدیریت است. اما تاریخ اجتماعی ایران روایت دیگری دارد..
روایتی که نشان میدهد هرگاه جامعه در تنگنای بحران، قحطی، استبداد یا جنگ قرار گرفته، زنان نه در حاشیه، بلکه در متن میدان ایستادهاند. یکی از درخشانترین نمونههای این کنشگری تاریخی را میتوان در «شورشها و جنبشهای نان» در دوران مشروطه و دهههای پس از آن (بهویژه در سالهای قحطی ۱۲۹۶ و آذر ۱۳۲۱) مشاهده کرد. در روزگاری که احتکار، سوءمدیریت و فشارهای اقتصادی، سفره خانوادهها را خالی کرده و ساختارهای رسمی از تأمین ابتداییترین نیاز مردم ناتوان بودند، این زنان بودند که در پیشانی اعتراضات مدنی قرار گرفتند، در برابر استبداد و ناکارآمدی ایستادند و از حق حیات و معیشت جامعه دفاع کردند. آنها منتظر نماندند تا کسی به نیابت از آنها حقشان را بگیرد؛ بلکه با شجاعتی کمنظیر، پیوند میان «معیشت خانواده» و «عدالت سیاسی» را به رخ قدرتمندان کشیدند.
این نقشآفرینی در میدانهای نبرد و بحرانهای امنیتی نیز به شکلی دیگر تداوم یافته است. جنگ تنها در خط مقدم و در میان دود و آتش خلاصه نمیشود؛ جنگ در تکتک خانههایی جریان دارد که همسر، پدر یا برادر در جبهه نبرد حضور دارند. در این جبهه دوم، زن ایرانی همزمان نقش مدیر اقتصادی خانواده، تکیهگاه روانی فرزندان، پرستار مجروحان و نگهبان انسجام اجتماعی را ایفا میکند. تحمل اضطرابِ بیپایان، مدیریت زندگی در شرایط کمبود و بازسازی ویرانههای روحی پس از جنگ، کاری است که از عهده کمتر ساختار رسمی برمیآید. با این حال، در روایتهای رسمی پس از بحران، سهم زنان غالبا به «صبر و ایثار» تقلیل داده میشود و از «عاملیت، مدیریت و حق تصمیمگیری» آنها سخن به میان نمیآید.
از منظر فلسفه حقوق و حقوق بشر، ریشه این تناقض در آن است که بسیاری از ساختارهای حقوقی و عرفی ما، هنوز زن را «بهماهو انسان» (انسانِ مستقل و صاحب حقِ ذاتی) به رسمیت نشناختهاند و حقوق او را نه بر پایه کرامت انسانی، بلکه در نسبت با نقشهای خانوادگی (همسر، مادر یا دختر بودن) تعریف میکنند. این در حالی است که چنین برداشتی حتی با روح آموزههای اصیل دینی نیز در تعارض است؛ چرا که در مبانی دینی و سیره علوی، «کرامت ذاتی انسان» (ولقدْ کرمْنا بنِی آدم) و میزان تقوا و شایستگی، فارغ از جنسیت، مبنای ارزشگذاری و مسوولیتپذیری معرفی شده و ظلم و تضییع حق هیچ انسانی به بهانه حمایت از او پذیرفته نیست. هنگامی که حقوق یک شهروند مشروط به نقشهای جنسیتی او شود، تبعیض به سادگی در قالب «تکریم» بازتولید میشود؛ در حالی که در نظامهای حقوقی مبتنی بر عدالت چه در اندیشه حقوق بشر مدرن و چه در قرائتهای عدالتمحور دینی، کرامت انسانی مقدم بر جنسیت است و هیچ مصلحت عرفی نمیتواند محرومیت نیمی از جامعه از حقوق مدنی، سیاسی و اقتصادی را توجیه کند.
از منظر جامعهشناختی نیز، تداوم این تضییقات حقوقی و عرفی در خانواده و جامعه ایرانی، هزینههای سنگینی به سرمایه اجتماعی وارد کرده است. زن ایرانی امروز، با وجود سطح بالای تحصیلات، حضور گسترده در عرصههای علمی، هنری و اقتصادی و دوشادوش بودن در تأمین معاش خانواده، همچنان با موانع قانونی در حوزه حقوق خانواده، اشتغال، مشارکت سیاسی و آزادیهای فردی روبهروست. این شکاف میان «توانمندی و مشارکت واقعی زنان» با «محدودیتهای قانونی و ساختاری» یکی از اصلیترین کانونهای تنش اجتماعی در ایران معاصر است. جامعهای که از توان زنان در سختترین بحرانها بهره میبرد، اما در زمان تقسیم قدرت و حق، آنها را به حاشیه میراند، در واقع موتور توسعه و پایداری خود را از کار میاندازد.
امروز، بازخوانی جمله «مردانهترین کارهای سرزمینم را به بانوان آن بسپارید» نه یک شعار احساسی، بلکه یک ضرورت عقلانی و اخلاقی است. «مردانه» در اینجا به معنای صفتی مردسالارانه نیست، بلکه استعارهای است از دشوارترین، حساسترین و سرنوشتسازترین مسوولیتهای اداره کشور، کارهایی که نیازمند شجاعت، درایت، تابآوری و آیندهنگری است. زنان این سرزمین بارها در طول تاریخ ثابت کردهاند که در میدان عمل، از عهده دشوارترین آزمونها برمیآیند.
روز مرد زمانی معنای حقیقی خود را مییابد که مردان این سرزمین، به جای تکیه بر امتیازهای ناعادلانه، در کنار زنان برای رفع تبعیضهای حقوقی و ساختاری بایستند و درک کنند که آزادی، کرامت و حق انتخاب زنان، نه تهدیدی برای جایگاه مردان، بلکه شرط لازم برای ساختن جامعهای انسانی، آزاد و سرافراز برای همگان است.